-->
Главная » Статьи » Менеджмент

Менеджменттегі байланыстырушы үрдістер

Менеджменттегі байланыстырушы үрдістер

Коммуникация – басшылық етудің байланыстырушы процесі болып табылады. Шетел зерттеушілерінің пікірінше, тиімсіз қарым-қатынас – проблемалардың туындауының басты себептерінің бірі. Ұйым ішінде де, одан тысқары жерде де тиімді қарым-қатынас ұйым аралықтары үшін де, сыртқы орта үшін де аса қажетті, сол мақсатта олар түрлі амалдарды пайдаланады. Дәріс мақсаты коммуникация процесінің басқарудағы басты ролін аша түсу. Басқару шешімі. Туындаған мәселелер бойынша тиімді шешім қабылдау.

Негізгі терминдер: коммуникация процесі, басқару шешімі, вербалсыз қатынас құралдары, декодтау, канал таңдау және т.б.

Дәрісте қарастырылатын сұрақтар:

1. Коммуникация процесі туралы түсінік

2. Басқару шешімі

3. Шешім қабылдау әдістері

 

Коммуникация дегеніміз қарым-қатынас, екі және одан да көп адамдардың өзара түсінісуге негізделген байланысы: бір-бірінен ақпарат, мәліметтер алмасуы.

Менеджерлер өзінің жұмысын тиімді орындау үшін, тиімді қарым-қатынас орнатуы

қажет. Басқарудың барлық функцияларын жүзеге асыру қарым-қатынас деңгейіне тікелей байланысты.

       Қарым-қатынас жоғарғы және төменгі буын басшыларының мәлімет алмасуы – есеп беру, ұсыныс пікірлерін айту немесе жазбаша түсініктеме түрінде болады.

       Кез-келген ұйым мемлекеттік реттеу тәртібіне бағынуына тура келеді, сол себепті есеп беріп, қаржы, маркетинг, кадрлар туралы басқада ресми мәлімет алмасып, өздерінің мүмкіндектері, жеңілдіктері туралы деректер келтіріп, хабарлап тұрады, осындай жағдайларда коммуникацияның маңызы зор.

       Басшы өзінің көпшілік уақытын мәліметтер алу және шешім қабылдау үшін біреулермен байланысуға, қарым-қатынас орнатуға арнайды. Басқарудың жоспарлау, ұйымдастыру, мотивация және бақылау қызметтерін орындау да қарым-қатынас орнатуға байланысты.

Коммуникациялық процесс – бұл екі немесе одан да көп адамдар арасындағы мәлімет алмасу, әрі оның негізгі мақсаты мәліметтің түсінікті болуын қамтамасыз ету. Коммуникация – бұл күрделі процесс және де оны жақсы түсіну үшін процесс сатыларын білу қажет.

Мәлімет (ақпарат) алмасу процесінің элементтері мыналар саналады:

- мәліметті жіберуші идеяны қорытушы немесе мәліметті жинаушы және оны таратып беруші болып саналады;

- символдар көмегімен кодталған мәліметтің өзін хабарлау;

- канал, мәліметті беру құралы;

- алушы, бұл мәліметті қажет ететін адам.

Мәліметті алмасу барысында жөнелтуші мен алушы белсенді роль атқарады, әрі мұның өзі бір–біріне қатысты бірнеше кезеңде өтеді. Бұлардың міндеті хабарды дайындау және каналды пайдалана отырып, екі жаққа да түсінікті болуын қарастыру. Мәлімет алу кезеңдері мынадай:

а) идеяның пайда болуы;

ә) кодтау және канал таңдау;

б) беру;

в) декодтау.

Коммуникациялық процестің негізгі мақсаты – мәліметтің түсінікті болуын қамтамасыз ету. Коммуникация барысында хабар нақты жету үшін, ұйым мәліметпен толық қамтамасыз етілуі үшін мәлімет алмасу процесіне қатысатын элементтерді және олар қандай кезеңдерден өтетінін білу әрбір басшының міндеті.

Мәлімет алмасу процесінің кезеңдерінде мәлімет алмасу идеяны тұжырымдаудан немесе мәліметті таңдаудан басталады. Бұл кезеңде жөнелтуші ақпарат алмасу үшін қандай концепцияны басшылыққа алу қажет екендігін шешеді де, мұнда ол көптеген факторларды ескереді. Мәселен, басшы жұмыс нәтижесін бағалау туралы мәлімет алмасқысы келсе, ол мынадай жайтты есте сақтауы тиіс: идеяның мәнісі сол, өзінің қарамағындағыларға олардың күшті және әлсіз жақтары туралы нақты мәліметті хабарлау, әрі олардың жұмыс нәтижесін қалайша жақсартуға болатындығы жөнінде кеңес беру.

         Мәліметті кодтауға пайдаланатын, символ типіне үйлесетін каналды таңдай білуі тиіс. Каналдарға берілген сөздер мен жазылған материалдар, сондай-ақ электрондық байланыс құралдары, компьютер желілері, электроникалар, пошталар, бейнетаспалар мен бейнеконференциялар жатады. Хабарды беру тек бір каналмен шектелмеуі тиіс. Көп жағдайда екі және одан да көп коммуникациялық құралдар пайдаланылады.

Үшінші кезеңде жөнелтуші идеяны екінші бір адамға жеткізу үшін мәліметті береді. Жөнелтуші хабарды жібергеннен кейін алушы оны декодтайды. Декодтау – бұл жөнелтушінің жіберген символын алушының түсінігінде аудару.

Басшы мынаны ескеруі қажет: олардың басқа орындардан алған мәліметі дәл болмауы және алмасу барысында әртүрлі ауытқулар болуы мүмкін. Осыған орай кері байланысты жолға қою қажет.  

                                    

                                                     Мәлімет алмасу процесінің элементтері:

 

1.     Мәліметті жөнелтуші – мәліметтерді жинап таратып беруші.

2.     Хабарлаушы – симвлолдар көмегімен кодталған мәліметті хабарлау.

3.     Канал – мәліметті беру құралы (ср-во пер.).

4.     Хабар алушы – мәліметті қажет ететін адам (кімге арналған).

 

                                               Мәлімет алмасу кезеңдері:

       

1.     Идеяның (мәселе) туындауы.

2.     Канал таңдау, кодтау (қандай тілмен жеткізу, символ, цифр, сөз т.б.).

3.     Хабарлау.

4.     Декодтау (хабардың мәнін ашу, хабар алушының мәліметті түсінуі).

        Мәлімет – ағымдағы жоспардың орындалуы туралы жедел тапсырмалар, жарлықтар, басқа да хабарлар. Кәсіпорынды басқару басқарылатын және басқарушы жүйелердің  аралығында мәлімет алмасу арқылы жүзеге асады.

        Мәліметсіз басқару мақсатын анықтау, жағдайды бағалау, шешім қабылдау және оның орындалуын бақылау мүмкін емес.

        Мәліметтің қасиеті – оның оқиғаны, процесті анық көрсете алатындығында. Адамдар мәліметтің кез келген түрін түсіну үшін, ол адам органдарының сезіміне лайықталып, тиісінше индекстелуі қажет.

        Индекстеу формалары:

        - цифр түрінде;

        - алфабиттік-сөз; 

        - символика-сызба, схема, шартты түрде бейнелеу;

        - заттық, бейнелік (телевиз. бейне, фотосурет);

        - құжаттар – ведомастар, тех. карта;

        - дискеттер, касеталар.

      Мәліметтербасқару жүйесіне қатыстылығы бойынша екіге бөлінеді:

        - кіріс мәліметтер;

        - шығыс мәліметтер.

      Басқару басшылардың міндеті басқару қызметінің маңызды құралы – мәліметтермен жұмыс істей білу. Мәліметтерді тіркеу , жүйелеу, өңдеу, жинақтау, тарату және пайдалану  құжаттау деп аталады.

Құжаттар дегеніміз – белгілі тәртіппен жасалған, қол қойылған және расталған іс қағаздары. Сонымен бірге мәліметтердің сақталуын, тапсырылуын шектейтін нұсқаулар, архивтер болуы тиіс. Әртүрлі мәліметтердің сақталу мерзімі, архивтерге өткізу мерзімі арнайы нұсқауларда көрсетіледі. Ұйым үшін немесе жеке адам үшін маңызды роль атқаратындықтан, мәліметтерге мұқият қарау керек.

Хабарлау алдында ойланып, тексеріп, сұрыптап алу қажет.

Барлық хабарды жазбаша беру мүмкін емес, тауардың сапасы сияқты хабардың да

әсерлі, түсінікті әрі әдемі болуы шарт. Ауызша хабар беру кезінде әртүрлі кедергілердің болу себебінен хабар нақты сол қалпында жетпеуі мүмкін. Сондықтан, коммуникация жолындағы кедергілерді білу керек:

Коммуникация барысында кездесетін кедергілер:

   - нашар кері байланыс;

   - тыңдай білмеу;

   - шудың болуы;

   - семантикалық кедергілер;

   - вербалсыз кедергілер.

         Вербалсыз латын сөзі аудармасы вербалис ауызша, сөздей деген мағынаны білдіреді. Вербалсыз қатынаста сөзден басқа  кез келген символдар қолданылады. Психологтардың пікірінше, адамдар арасындағы қарым-қатынаста 90%-дайы вербалсыз, яғни сөзбен емес, дене қимылдары арқылы беріледі. Вербалсыз қарым-қатынастың ең табиғи амалы – көзқарас. 

Кері байланыс өте маңызды, өйткені оның өзі сіздің алған хабарыңыздың нақтылығын анықтауыңызға мүмкіндік береді. Басшылар тарапынан жіберілген хабарға қатысты кері байланыстың болмауы жеке адамдар арасында мәлімет алу тиімділігін шектейді.

Тыңдай білмеу. Қарым-қатынас тиімділіні арттырудың маңызды жағдайларының бірі – адам хабарды жібергенде де және қабылдағанда да бірдей дәл болуы тиіс.

Семантика – сөзді және айтылған сөз мәнін пайдалану әдісін зерттейді. Екіншіден, байланысқа қатыса отырып және де символдарды пайдаланып, мәліметтер алмасады, әрі оны түсінугк тырысады да, мұндайда сөз символын, дене қимылы мен мәліметтерді қолданады.  

 

Басқару шешімі

Басқару шешімі – іс барысында туындаған сұрақтарға жауап беру, яғни ұсынылған мәліметтердің ең қолайлы нұсқасын (балама) таңдау.

Басқарудың барлық функциялары бойынша шешім қабылдауға тура келеді. Мысалы: мақсат қандай? Сыртқы ортаның әсері қандай? Қандай стратегия мен тактика таңдауға болады? Жұмыс нәтижесі қалай? Қанша уақытта бағалау керек?

Басқару шешімі 3 кезеңнен тұрады:

- шешімді дайындау,

- қолайлы шешімді таңдап, қабылдау,

- қабылданған шешімді жүзеге асыру.

Басқару қызметі процесінде шешім қабылдау ең түйінді мәселе болып саналады. Шешім қабылдау басқару процесінің міндетті, қажетті бөлігі. Әрбір басшы жоқ деректерді алдын-ала болжап, дұрыс қорытынды жасай білуі тиіс. Басшының кез-келген әрекеті іс жүзінде шешім қабылдаудан басталады.  

Қабылданған шешім бүкіл ұжымның экономикалық және әлеуметтік нәтижелеріне, әрбір жұмыскерге қолайлы немесе қолайсыз әсер етуі мүмкін. Сондықтан да шешім қабылдаған адам өзіне үлкен жауапкершілік жүктейді.

«Басқару шешімі» термині екі негізгі мәнде қолданылады. Бірінші жағдайда ол белгіленген басқару актісін, қабылдаған іс-әрекет жоспарын, қаулы-қарарларды т.б., екінші жағдайда – проблемалар мен міндеттер шешімін қабылдаудың және жүзеге асырудың ең қолайлы варианттарын білдіреді.

Басқару шешімінің ең маңызды белгісі, объекті: өндіріс немесе басқару жүйесінің өзі болып саналады.

Шешім туындаған проблема болған жағдайда қабылданады. Проблема дегеніміз, жүйенің қажетті (үміт еткен) және қолданылып жүрген қалпының арасындағы сипатталатын жағдай.

Басқару шешімінің маңызды талабы оның сонылылығы. Күрделі өндірістік жағдайда, әсіресе жұмыстың қауырт кезінде, егер барлық факторларды ескеруге көп уақыт кететін болса, онда шешім қабылдауды кешіктіріп, жұмыстың орындалуына кедергі жасағаннан гөрі, ең дұрысы тәуекел еткен жөн.

Басқару шешімінің маңызды талаптарының бірі -  мақсаткерлік. Шешім ұжымның мақсатын, басты міндеттерін білдіреді, кез келген жұмысты тікелей орындаушыларға берілетін тапсырмаларды айқындайды.

Кез-келген қабылданған шешім әділ болуы, яғни шешімді қабылдаған кезде істің нақты жағдайы ескерілуі тиіс.

Кез-келген шешім, ол ауызша, мейлі жазбаша түрде қабылданса да дәл нақты, айқын, дәлелді болуы, толық қамтылуы әрі кімге арналғаны дәл көрсетілуі тиіс. Шешімде тапсырманың мәні, оның көлемі, мерзімі, жүзеге асыру әдісі, сондай-ақ орындауға жауаптылар көрсетілсін.

Басқару шешімі ұйымдастырылуына қарай жекелей, алқалы (коллегиалды) және ұжымдық (коллективтік) болып бөлінеді.

Жекелей шешім – бұл басшының ұжыммен, немесе жекелеген адамдардың келісімінсіз, әрі ешбір талқылаусыз жеке өзінің шығарған шешімі. Бұл көбінесе ұсақ-түйек мәселелерді қозғайтын жедел шешім, немесе өндірісті дамытудың принципті проблемаларын қозғамайтын шешім. Төтенше жағдайда мұның өзі ерекше маңызды шешім болуы мүмкін Жекелей шешімнің сипаты мен мазмұны басқарудың орталықтану деңгейіне қарай айқындалады.

Жекелей шешімнің түрлері:

Интуитивтік шешім – бұл бір нәрсенің дұрыстығын сезуге негізделген таңдау. Мұндайда шешім – бұл бір нәрсенің дұрыстығын сезуге негізделген таңдау. Мұндайда шешім қабылдайтын адамдар әрбір балама варианттарға «келісу» және «қарсы болу» жағын қарастырып жатпайды. Мұны адамның өз таңдауы біледі.  

Пайымдауға негізделген шешім – бұл білімге немесе жинақталған тәжірибеге негізделген таңдау. Бұрынғы ұқсас жағдайларда не болғанын біліп, нақты жағдайда балама варианттардың нәтижесін болжалдау үшін білімін пайдаланады. Сөйтіп, ол бұрынғы жеткен табысы бойынша балама варианттарын таңдайды.

Пайымдау негізінде шешімді тікелей басшының өзі қабылдайтындықтан, оны қабылдаудың біршама артықшылықтары бар.

Ғылыми техниканың жетістіктері – негізделген шешім – есептеу, лабораториялық тәжірибе, сынақтар жасау, яғни осыған негізделген шешім.

Тәуекел шешім – қауіп-қатертөнген жағдайда пайда табу мүмкіндігі туған жағдайда қабылданады. Тәуекелсіз зор табысқа жету мүмкін емес. Батыл шешім қабылдай алмайтын менеджер – ізденіске бейімсіз, ұйым үшін қауіпті, шаруашылық міндеттерді жүзеге асыруға қабілетсіз, ұйымды тоқыратушы болып табылады.

Алқалы шешім – бұл мамандар тобымен және тиісті басшылармен (алқа, кеңес т.б.) бірлесіп, ақылдасып отырыпжасалатын шешім. Мұндай шешімге әдетте мұқият әзірленеді, әрі онда көптеген мәселелер қамтылады. Алқалы шешімде әртүрлі басшылардың жекелей жауапкершілігіне нұқсан келтіретін жайттар болмауы тиіс.

Ұжымдық шешім барлық ұйым мүшелерінің жалпы жиналысында қарастырылып, сонда қабылданады.

Ұсынылатын әдебиеттер тізімі:

1. Мескон М., Альберт М. И др. Основы менеджмента, М., 2000 год

2. Ахметов К.Ғ. Менеджмент негіздері, Алматы, 1993 ж.

3. Ахметов К. Ғ. Менеджмент негіздері, Ақтөбе-Орал 2005 ж.

4. Бердалиев К. Менеджмент: лекциялар курсы- Алматы, 2005 ж.

Категория: Менеджмент | Добавил: admin_ (13.12.2013)
Просмотров: 9166 | Теги: Менеджменттегі байланыстырушы үрдіс | Рейтинг: 0.0/0
Всего комментариев: 0

Имя *:
Email:
Код *: